Język się zmienia. To naturalne. Tej ewolucji muszą towarzyszyć oficjalne aktualizacje reguł językowych, w tym – zasad ortograficznych. Jak to wygląda w praktyce? Reforma ortografii 2026 pokazuje, że zmiany pisowni mogą się okazać kontrowersyjne.

Sprawdźmy zatem, czy nowe zasady ortograficzne rzeczywiście – jak twierdzą niektórzy – mają więcej wad niż zalet.

Ten artykuł pomoże Ci uporządkować wiedzę o najnowszej językowej (r)ewolucji. Dowiesz się:

• z czego wynikają zmiany pisowni;
• czym jest Rada Języka Polskiego (RJP) i co ma wspólnego z nowymi regułami;
• na czym polega reforma ortografii 2026;
• czy zmiany pisowni uchwalone przez RJP są trafne;
• jakie są zalety i wady nowych zasad ortograficznych;
• jaka ortografia obowiązuje w okresie przejściowym, przed 1 stycznia 2026 roku.

Zmiany pisowni – z czego wynikają?

Polska ortografia do najprostszych nie należy. Wśród najczęstszych błędów językowych popełnianych przez Polaków z całą pewnością można by wymienić wiele błędów ortograficznych. Może więc to dobrze, że zasady pisowni zmieniają się tak wolno… Ale jednak się zmieniają.

Reformy ortograficzne mają dostosowywać reguły do rzeczywistości językowej i porządkować polszczyznę: usuwać luki w zasadach, ortograficzne utrudnienia i elementy nielogiczne. Tyle w teorii – a jak to wygląda w praktyce? 

Użytkowników polszczyzny są miliony, a każdy z nich ma inne kompetencje i nawyki językowe. Każda reforma – również reforma ortograficzna – narusza przyzwyczajenia, dlatego budzi opór. Tak jest teraz, w 2025 roku, i nie inaczej było w przeszłości, np. podczas poprzedniej dużej reformy ortografii, czyli w 1936 roku.

Zmiany są szczególnie trudne do przyswojenia, gdy pojawia się jednocześnie cały ich zestaw. Reforma ortografii 2026 wywołała wśród części użytkowników polszczyzny prawdziwą burzę, ponieważ ma wprowadzić nie 1 nową zasadę, tylko aż 11 zmian pisowni. 

W dodatku niektóre z nowych reguł mają po kilka warstw i są dopełnione wyjątkami. Społeczna niechęć wydaje się więc zrozumiała… Tymczasem potrzebę zmian potwierdzają badania językoznawcze.

Rada Języka Polskiego (RJP) i jej rola w kształtowaniu polszczyzny

Być może zastanawiasz się, kto właściwie ustala reguły językowe i decyduje o zmianach pisowni. Otóż w Polsce zajmuje się tym obecnie Rada Języka Polskiego (RJP), powołana w 1996 roku przez Prezydium Polskiej Akademii Nauk. 

Żadna inna instytucja w naszym kraju nie ma uprawnień do wprowadzania i modyfikowania zasad ortografii i interpunkcji. Do zadań RJP należy także – poza uchwalaniem reguł – raportowanie działań z zakresu ochrony języka polskiego oraz przygotowywanie opinii dotyczących używania polszczyzny. 

Należący do Rady specjaliści z zakresu językoznawstwa i dziedzin pomocniczych pracują w dziewięciu zespołach problemowych. Jednym z nich jest Zespół Ortograficzno-Onomastyczny, odpowiedzialny m.in. za inicjowanie badań nad ortografią, interpunkcją i onomastyką oraz za podejmowanie decyzji dotyczących poprawnego zapisu i odmiany wyrazów.

Na czym polega reforma ortografii 2026?

Reforma ortograficzna 2026 obejmuje 11 zmian zasad polskiej pisowni. Zmiany te dotyczą następujących elementów:

1. Nazwy mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi + nieoficjalne nazwy etniczne
2. Nazwy pojedynczych egzemplarzy wyrobów przemysłowych
3. Cząstki -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście ze spójnikami
4. Cząstka nie- z imiesłowami odmiennymi
5. Przymiotniki tworzone od nazw osobowych
6. Człon pół- w wyrażeniach i połączeniach
7. Wyrazy równorzędne, podobnie lub identycznie brzmiące
8. Nazwy własne:
   a) nazwy komet
   b) nazwy geograficzne z rzeczownikiem w mianowniku
   c) nazwy obiektów przestrzeni publicznej
   d) wielowyrazowe nazwy lokali usługowych i gastronomicznych
   e) nazwy orderów, medali, odznaczeń, nagród i tytułów honorowych
9. Prefiksy:
   a) przedrostki rodzime i obce
   b) cząstki typu super-, eko-, mini- (występujące również jako samodzielne wyrazy)
10. Cząstki niby- i quasi-
11. Cząstka nie- z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi
12. Dokładną rozpiskę nowych zasad pisowni (oraz komunikaty RJP z aktualizacjami zmian) znajdziesz tutaj.

Reforma ortografii ma wejść w życie 1 stycznia 2026 roku.

Czy zmiany pisowni uchwalone przez RJP są trafne?

Z dyskusji toczących się w internecie wynika, że część ogłoszonych zmian pisowni trafia w społeczne oczekiwania, ale część zdaje się z nimi rozmijać. 

Warto jednak zwrócić uwagę na to, kto w tych dyskusjach bierze udział. Przeważnie są to osoby zawodowo zajmujące się językiem – m.in. redaktorzy, korektorzy, językoznawcy. Przeciętni użytkownicy polszczyzny również się wypowiadają, ale ich głosów pojawia się mniej.

Dlaczego tak jest? Ponieważ zmiany uchwalone przez RJP dotyczą w większości kontekstów, którym przeciętni (nieprofesjonalni) użytkownicy polszczyzny nie poświęcają na co dzień większej uwagi. Czasami się zastanowią, jak zapisać nazwę typu „jezioro Gopło / Jezioro Gopło”, ale zastanawiali się na tym również przed ogłoszeniem nowych reguł.

Reforma ortografii 2026 nie jest aż taką rewolucją, jaką byłoby np. zniesienie „ó”, „ch” czy „rz”. Reformę ukierunkowano przede wszystkim na specjalistów praktyków od języka – a więc głównie na redaktorów i korektorów.

Spójrzmy zatem na nowe reguły ortograficzne właśnie z perspektywy specjalisty praktyka – redaktora językowego. W jakim stopniu nowe zasady pisowni są odzwierciedleniem zjawisk, które dostrzegamy w tekstach na co dzień? Czy wszystkie ogłoszone zmiany są równie przydatne (tym bardziej że sama RJP zdążyła już niektóre z nich zmodyfikować)?

Nowe zasady pisowni – zalety i wady

Ogłoszony przez RJP zestaw 11 zmian polskiej pisowni jest tak zróżnicowany, że trudno go jednoznacznie ocenić. Różnice obejmują przede wszystkim skalę innowacji, a także częstość występowania opisanych kontekstów oraz kompleksowość lub wybiórczość omówień.

Lepiej więc przyjrzeć się zaletom i wadom każdej z reguł osobno. Dopiero ze szczegółowej analizy można wyprowadzić konkretne wnioski i przyjąć określony sposób postępowania w praktyce – a ten okazuje się nie zawsze oczywisty.

Ocena reformy ortograficznej – zmiana nr 1

Pierwsza z 11 zmienionych zasad ortograficznych brzmi (stan na 22.09.2025 roku):

Pisownia wielką literą nazw mieszkańców miast i ich dzielnic, osiedli i wsi, np. Warszawianin, Zgierzanin, Ochocianka, Mokotowianin, Nowohucianin, Chochołowianin.

Dopuszczenie alternatywnego zapisu (małą lub wielką literą) nieoficjalnych nazw etnicznych, takich jak kitajec lub Kitajec, jugol lub Jugol, angol lub Angol, żabojad lub Żabojad, szkop lub Szkop, makaroniarz lub Makaroniarz.

Jak było wcześniej?

Dziś jeszcze piszemy: warszawianin, ochocianka i mokotowianin. Co do nieoficjalnych nazw etnicznych – słowniki nakazują na razie pisownię małą literą, choć w praktyce występowały też wersje zapisywane wielką literą.

Jakie są zalety nowej zasady ortograficznej nr 1?

+ Pisownia wszystkich nazw mieszkańców będzie łatwiejsza do zapamiętania.

+ Ujednolicenie pisowni nazw mieszkańców to ułatwienie dla nieprofesjonalnych użytkowników polszczyzny. Nie wszyscy – nawet wykształceni – wiedzą, że na razie pisownia zależy od wielkości zamieszkiwanego obszaru (mieszkaniec regionu, kraju, kontynentu, planety vs. mieszkaniec miasta, dzielnicy, wsi).

+ Dopuszczenie alternatywnego zapisu wyrazów typu makaroniarz/Makaroniarz sprawi, że zmniejszy się liczba błędów popełnianych w takich kontekstach. Niezależnie od tego, czy wybierzemy pisownię małą, czy wielką literą – błędu nie zrobimy.

Jakie są wady nowej zasady ortograficznej nr 1?

– Język polski straci na precyzji. Gdy przeczytamy w tekście wyraz Rzymianin – czy od razu zrozumiemy, o kogo dokładnie chodzi (o mieszkańca miasta czy starożytnego państwa)? Będzie to zależało od kontekstu, a właściwie od tego, czy kontekst nakreślono wystarczająco dokładnie.

– Skoro kontekst stanie się niezbędny, zwiększy się ryzyko tekstowego nadmiaru. Doprecyzowanie znaczenia wyrazu będzie wymagało dopisania kolejnych słów lub zdań. Zadaniem m.in. redaktorów językowych będzie z jednej strony wzmożone pilnowanie znaczeń, a z drugiej – dbanie o balans między zwięzłością a dokładnością.

– Wyraz Makaroniarz pisany wielką literą zawiera pewną sprzeczność. Jego zabarwienie jest negatywne (pogardliwe), ewentualnie żartobliwe, a skoro tak, to dlaczego mamy używać wielkiej litery, kojarzącej się z formą wyróżnienia, okazania szacunku?

– Wariantywność sprawi, że w tekstach pojawi się więcej rozwiązań niekonsekwentnych.

– W tekstach zwiększy się liczba wielkich liter (zwłaszcza gdy weźmiemy pod uwagę również te wynikające z pozostałych zmian pisowni). Wielkie litery rzucają się w oczy, a ich nagromadzenie może utrudniać proces lektury – przesuwać uwagę czytelnika z przekazu na warstwę wizualną.

Zalety i wady pozostałych zmian pisowni

Chcesz w podobny sposób przeanalizować pozostałe zasady pisowni ogłoszone w ramach reformy ortografii 2026? Weź udział w szkoleniu: Planowana reforma ortografii a praktyka zawodowa redaktorów.

Doktor Tomasz Karpowicz – doświadczony redaktor, językoznawca i wykładowca prowadzący szkolenie – nie tylko pomoże Ci dostrzec zalety i wady poszczególnych zmian pisowni, lecz także podpowie Ci, jak wdrażać nowe reguły i co robić w redaktorskiej i korektorskiej praktyce, gdy teoretyczne zalecenia okażą się niewystarczające.

Reforma ortografii 2026 odpowiada na rzeczywiste zjawiska językowe, ale nie zawsze najtrafniej. Z pewnością jednak nadaje zmianom określony kierunek. Dalsze losy polskiej ortografii zależą w dużej mierze od nas – użytkowników polszczyzny i specjalistów praktyków: redaktorów, korektorów, tłumaczy, nauczycieli, wydawców…

Ortografia dziś – zasady pisowni w okresie przejściowym

Reforma ortografii ma wejść w życie 1 stycznia 2026 roku. Jak w takim razie redagować teksty teraz, w okresie przejściowym? Niestety Rada Języka Polskiego nie wydała zaleceń na ten temat. 

Tym samym decyzja dotycząca momentu wdrożenia nowych zasad ortograficznych została przerzucona na wydawnictwa, selfpublisherów, instytucje, organizacje, firmy i wszelkie inne podmioty publikujące teksty. Pozostaje nam więc przyjąć zasadę działania najlepszą z perspektywy danego tekstu i czytelnika. 

Nasza rada nr 1

Uzgodnij kwestię stosowania nowych reguł ortograficznych ze swoim zleceniodawcą/pracodawcą. A jeśli to Ty masz podjąć decyzję, kieruj się datą publikacji danego tekstu. Możliwe, że brzmienie zasad jeszcze się zmieni (tak jak się stało z regułą „cieśnina Bosfor / Cieśnina Bosfor”), ale tego i tak nie przewidzisz.

Nasza rada nr 2

Niezależnie od tego, na który zestaw zasad zdecydujesz się podczas redagowania tekstów, ucz się nowej pisowni już teraz. Nie zostawiaj nauki na ostatnią chwilę, bo przysporzy Ci to niepotrzebnego stresu oraz wpłynie na tempo i jakość Twojej pracy, gdy reforma ortografii wejdzie w życie.

Co zrobić, by dobrze przyswoić nowe reguły?

• Weź udział w szkoleniu dotyczącym reformy ortografii 2026. Wybierz szkolenie prowadzone przez eksperta praktyka, doświadczonego redaktora mającego szeroką wiedzę językoznawczą.
• Zapisz sobie na komputerze najnowsze wersje dokumentów opublikowanych przez Radę Języka Polskiego: wykaz nowych reguł ortograficznych (Załącznik nr 1 do komunikatu RJP o reformie ortografii) oraz zbiór wszystkich zasad pisowni i interpunkcji polskiej (Załącznik nr 2). Zaglądaj do nich regularnie, by utrwalać znajomość zasad, lub sprawdzaj reguły doraźnie, w razie wątpliwości. Upewniaj się, czy nie ogłoszono jeszcze jakichś aktualizacji.
• Ćwicz stosowanie nowych zasad pisowni w praktyce. Możesz np. redagować według zmienionych reguł krótkie fragmenty tekstów znalezione w internecie, w podręcznikach, w czytanych książkach.
• Sporządź własne materiały pomocnicze: tabelki porównawcze, karteczki przypominajki, spis kontekstów do wzięcia pod uwagę podczas redagowania itp.
• Nie stresuj się reformą ortografii 2026! Zamiast tego ucz się, ćwicz i rozmawiaj z innymi redaktorami. Wiedza da Ci pewność siebie i sprawi, że szybciej przyzwyczaisz się do nowych zasad pisowni.

Pamiętaj, że nie musisz mierzyć się z nową sytuacją samotnie. Wsparcie znajdziesz w społeczności Akademii Redaktora – m.in. w grupie na Facebooku oraz podczas spotkań przy kawie, o których dowiesz się z newslettera Akademii Redaktora.