Błędy składniowe to bardzo częste – i zarazem poważne – błędy językowe. Przykładem jest homonimia składniowa.
Z tego wpisu dowiesz się:
- czym jest homonimia składniowa;
- jak rozpoznać homonimię składniową;
- kiedy powstaje homonimia składniowa;
- jak naprawić zdanie, w którym jest homonimia składniowa;
- o jakich metodach naprawczych warto pamiętać.
Czym jest homonimia składniowa
Homonimia składniowa to taki typ błędu językowego, który powoduje, że zdanie nie jest jednoznaczne. Można je interpretować na różne sposoby, co wynika z jego niejasnej struktury gramatycznej.
Jak rozpoznać homonimię składniową
Homonimia składniowa występuje wtedy, gdy nie wiemy, co w zdaniu jest podmiotem, a co – dopełnieniem. Takie zdanie możemy czytać od lewej do prawej i odwrotnie, i wciąż będziemy się zastanawiać nad jego sensem. Spójrz na ten obrazowy przykład:
Zające gonią wilki.
Logika podpowiada nam, kto kogo goni (chyba że to bohaterowie bajki – z nimi nigdy nic nie wiadomo!), ale pod względem składniowym można to różnie zinterpretować: podmiotem mogą być tu zarówno zające, jak i wilki.
Zadanie redaktora polega na naprawianiu takich błędnych konstrukcji, tak aby czytelnik nie zatrzymywał się podczas czytania i nie zastanawiał się, o co chodzi.
W dalszej części tego artykułu pokażę Ci, jak naprawiać homonimię składniową. Przeanalizujemy trzy przykłady błędnych zdań, zaczerpnięte wprost z redaktorskiej praktyki.
Kiedy powstaje homonimia składniowa
Homonimia składniowa powstaje wtedy, gdy rzeczowniki (pełniące w zdaniu różne funkcje: podmiotu i dopełnienia) mają takie same formy w mianowniku i bierniku oraz gdy czasownik będący orzeczeniem łączy się z biernikiem.
Przykład 1
Zdjęcia przedstawiają smugi kondensacyjne oraz różne chmury asperitas.
Intuicyjnie czujemy, że to zdjęcia są podmiotem, i tak faktycznie jest, ale dwuznaczność zdania pozostaje.
Jeśli rozpatrzymy ten przykład z czysto gramatycznego punktu widzenia, zauważymy, że zdjęcia przedstawiają [kogo? co?] smugi i chmury, a zarazem smugi i chmury przedstawiają [kogo? co?] zdjęcia. Redaktor powinien naprawiać homonimię składniową również w takich sytuacjach, bo dzięki temu zdania stają się precyzyjniejsze i staranniejsze, a w konsekwencji cały tekst zyskuje wyższą jakość.
Przykład 2
Ból spowodowany podrażnieniem wrażliwych części ciała może podnieść ciśnienie, a przez to pogorszyć udar.
W tym zdaniu (o ile nie pasjonujesz się naukami medycznymi) nie jest wcale oczywiste, które ze zjawisk stanowi przyczynę, a które – skutek, prawda?
Przykład 3
Lepsze zrozumienie i rozpoznawanie deepfake’ów może powodować mniejsze zaufanie do prawdziwych zdjęć i filmów.
Oj, tu dopiero nie wiadomo, o co chodzi, prawda? Takie błędne struktury zdaniowe trzeba koniecznie przeredagować.
Jak naprawić zdanie, w którym jest homonimia składniowa
Najprostszą metodą likwidacji homonimii składniowej jest zmiana orzeczenia w stronie czynnej na orzeczenie w stronie biernej, ale… w Akademii Redaktora uważamy, że to nienajlepsze rozwiązanie. Dlaczego? Ponieważ nadużywanie strony biernej sprawia, że tekst:
- przypomina kalkę z języka angielskiego,
- brzmi nienaturalnie,
- jest dłuższy,
- nudzi czytelnika.
Proponuję nie iść na łatwiznę i poznać inne metody usuwania homonimii składniowej ze zdań. Już teraz przedstawiam dwie z nich.
Metody naprawcze
→ Znajdź orzeczenie, które nie ma rządu biernikowego
Nie zawsze jest to łatwe. Co więcej, choć użycie innego czasownika pozwala uniknąć dwuznaczności, to – trzeba przyznać – synonim nie zawsze brzmi równie dobrze co zastępowany czasownik.
Przykład 1
Zdjęcia przedstawiają smugi kondensacyjne oraz chmury asperitas.
Poszukaj takiego synonimu czasownika przedstawiać, który będzie pasował do kontekstu. Mogą to być np.: prezentować, pokazywać, ukazywać. Sprawdź, z jakimi przypadkami łączą się te synonimy.
Niestety, żaden ze znalezionych czasowników nie uwolni zdania od homonimii składniowej, ponieważ wszystkie mają rząd biernikowy.
Przykład 2
Ból spowodowany podrażnieniem wrażliwych części ciała może podnieść ciśnienie, a przez to pogorszyć udar.
A w tym przykładzie – które synonimy czasownika podnosić pasują do kontekstu? Przykładowo: powodować, zwiększać, nasilać, wzmacniać.
Niestety, i te czasowniki łączą się z biernikiem, a więc nie uwolnią zdania od homonimii składniowej.
Przykład 3
Lepsze zrozumienie i rozpoznawanie deepfake’ów może powodować mniejsze zaufanie do prawdziwych zdjęć i filmów.
Znajdź synonimy czasownika powodować. To np.: być przyczyną, przyczyniać się, być powodem, skutkować.
Sprawdź, z jakimi przypadkami łączą się te synonimy.
- być przyczyną + CZEGO? (dopełniacz)
- przyczyniać się do + CZEGO? (dopełniacz)
- być powodem + CZEGO? (dopełniacz)
- skutkować + CZYM? (narzędnik)
Bingo! Mamy do wyboru aż cztery czasowniki. Dwa z nich (być przyczyną, być powodem) to analityzmy, czyli takie konstrukcje składniowe, które dałoby się wyrazić jednym wyrazem. Proponuję z nich zrezygnować i użyć samodzielnych czasowników.
Po przeredagowaniu zdanie może wyglądać np. tak:
Lepsze zrozumienie i rozpoznawanie deepfake’ów może przyczyniać się do mniejszego zaufania do prawdziwych zdjęć i filmów.
Tu powstała niefortunna powtórka przyimka do, dlatego lepszym rozwiązaniem będzie użycie czasownika skutkować.
Lepsze zrozumienie i rozpoznawanie deepfake’ów może skutkować mniejszym zaufaniem do prawdziwych zdjęć i filmów.
No tak, ale wciąż nie naprawiliśmy homonimii składniowej w przykładach 1 i 2. Co zatem z nimi zrobić?
→ Zmień szyk zdania
Szyk zdania możesz zmienić na różne sposoby. Na początek wypróbuj następujące:
- Przekształć dotychczasowy podmiot w inną część zdania.
- Poszukaj takich czasowników, które choć nie są synonimami dotychczasowego orzeczenia, pasują do kontekstu, a zarazem mają rząd inny niż biernikowy.
Spójrz na przykłady, które mamy do przeredagowania.
Przykład 1
Zdjęcia przedstawiają smugi kondensacyjne oraz różne chmury asperitas.
Przekształć podmiot (zdjęcia) w okolicznik, w tym przypadku w okolicznik miejsca.
Na zdjęciach przedstawiono smugi kondensacyjne oraz różne chmury asperitas.
Bingo!
Przykład 2
Ból spowodowany podrażnieniem wrażliwych części ciała może podnieść ciśnienie, a przez to pogorszyć udar.
Użyj czasownika, który wymaga rzeczownika w przypadku innym niż biernik. Może to być np. czasownik skutkować + CZYM? (narzędnik).
Ból spowodowany podrażnieniem wrażliwych części ciała może skutkować podniesieniem ciśnienia, a przez to pogorszyć udar.
Bingo!
Podsumowanie
Homonimia składniowa może się wydawać czymś skomplikowanym, ale gdy zrozumiesz to zjawisko, zyskasz zupełnie nowe spojrzenie na teksty. Naucz się likwidować takie pułapki komunikacyjne, by ratować sens zdań, intencje autora i wrażenia czytelnika.
A może przykłady omówione w tym artykule były dla Ciebie zbyt trudne? Napisz do nas – przygotujemy wpis z prostszymi zdaniami.
Jeśli interesują Cię zagadnienia językowe i redagowanie tekstów, dołącz do newslettera Akademii Redaktora. Będziesz otrzymywać regularne porcje wiedzy i rozwojowych inspiracji.
